Nitraat in groenten voor baby’s is geen reden om spinazie of sla van het menu te schrappen, maar het verklaart wel twee Europese regels en een paar gewoonten in de keuken. De Europese Unie beperkt voeding voor zuigelingen tot 200 mg nitraat per kilo, tien tot vijfentwintig keer minder dan voor spinazie of sla die vers wordt verkocht. EFSA (de Europese Autoriteit voor voedselveiligheid) vindt sla geen probleem voor kinderen; alleen te veel spinazie, meer dan één maaltijd per dag, kan voor sommige zuigelingen een risico vormen. Anses, het Franse agentschap voor voedselveiligheid, vraagt in 2022 vooral om groenten af te wisselen.
Dit artikel brengt de teksten en cijfers samen: waar nitraat vandaan komt, wat het doet in het lichaam van een baby, welke limieten gelden en hoe je bladgroenten thuis klaarmaakt.
Waarom gaat het over nitraat in groenten voor baby’s?
Nitraat komt van nature voor in planten, die het uit de bodem opnemen om hun eiwitten te maken. Bladgroenten stapelen er het meest van op: spinazie, sla, rucola, snijbiet, maar ook rode biet en selderij. De gehalten variëren met het licht, het seizoen en de teeltwijze. Groente die in de winter onder glas wordt geteeld, bevat er meer van dan groente uit de volle grond in de zomer, en de Europese verordening houdt daar rekening mee door per seizoen andere limieten vast te stellen.
Bij volwassenen geeft nitraat uit de voeding bij gangbare hoeveelheden geen problemen. Voor de zuigeling ligt dat anders, en voor hem zijn de strengste regels geschreven.
Wat is het risico voor een zuigeling?
In het lichaam wordt een deel van het nitraat omgezet in nitriet. Nitriet kan hemoglobine oxideren, dat daardoor geen zuurstof meer kan vervoeren. Dat heet methemoglobinemie, soms ook ‘blauwe-babysyndroom’ genoemd. De allerkleinsten zijn daar gevoeliger voor dan oudere kinderen: hun hemoglobine is kwetsbaarder en hun herstelenzymen zijn minder actief.
In haar verklaring van december 2010 concludeerde EFSA dat de gehalten in sla voor kinderen geen gezondheidsprobleem vormen. Voor spinazie vond ze de gebruikelijke niveaus niet zorgwekkend, maar ‘een risico voor sommige zuigelingen die meer dan één spinaziemaaltijd per dag eten, kan niet worden uitgesloten’. De verordening van 2011 neemt die zin letterlijk over.
Volgens EFSA verhogen drie factoren de omzetting van nitraat in nitriet: een bacteriële maag-darminfectie bij het kind, het bewaren van gekookte bladgroenten op kamertemperatuur en het pureren, dat het proces versnelt als de puree blijft staan. Juist die drie punten bepalen de keukengewoonten die hieronder worden beschreven.
Nitraat in groenten voor baby’s: de geldende maximumgehalten
De limieten zijn vastgesteld in Verordening (EU) nr. 1258/2011 van 2 december 2011, die Verordening 1881/2006 wijzigde, en zijn nu overgenomen in Verordening (EU) 2023/915 inzake contaminanten. Ze worden uitgedrukt in milligram nitraat per kilo product.
- Babyvoeding en bewerkte voeding op basis van granen voor zuigelingen en peuters: 200 mg/kg.
- Verse spinazie: 3.500 mg/kg.
- Geconserveerde, diepgevroren of bevroren spinazie: 2.000 mg/kg.
- Verse sla behalve ijsbergsla: 4.000 tot 5.000 mg/kg van oktober tot maart, 3.000 tot 4.000 van april tot september, afhankelijk van of ze onder glas of in de volle grond groeit.
- IJsbergsla: 2.000 tot 2.500 mg/kg.
- Rucola: 6.000 tot 7.000 mg/kg afhankelijk van het seizoen.
Het contrast spreekt voor zich. Een potje spinazie uit de winkel moet onder 200 mg/kg blijven, terwijl de verse spinazie die je koopt wettelijk 3.500 mag bevatten. Fabrikanten van babyvoeding selecteren hun grondstoffen en oogstperioden daarom zo dat ze dat plafond halen. Voor een zelfgemaakte puree van verse spinazie geldt geen enkele limiet: de ouder bepaalt de hoeveelheid en hoe vaak.
De overwegingen van de verordening van 2011 leggen uit hoe de drempels voor verse groenten zijn gekozen. Telers hebben licht en klimaat niet in de hand, en de eerdere limieten werden vaak overschreden ondanks goede landbouwpraktijken. De Commissie vond een lichte verhoging voor spinazie en sla aanvaardbaar, omdat EFSA had ingeschat dat het effect op de blootstelling van jonge kinderen klein zou zijn. Dezelfde redenering, toegepast op een andere contaminant, lees je in ons artikel over arseen in rijst voor baby’s.
Wat zegt Anses in 2022 over nitraat?
Het advies van Anses van 6 juli 2022, gebaseerd op een collectief deskundigenrapport van juni 2022, betreft de hele bevolking. Het neemt de aanvaardbare dagelijkse innames van EFSA over: 3,7 mg per kilo lichaamsgewicht per dag voor nitraat, 0,07 mg voor nitriet.
Groenten zijn goed voor 62 tot 69% van de blootstelling aan nitraat, drinkwater voor 20 tot 25% en additieven voor minder dan 4%. Bij kinderen dragen peulvruchten, bladgroenten, fruit en kiemgroenten er in vergelijkbare mate aan bij. Minder dan 1,5% van de volwassenen en kinderen overschrijdt de aanvaardbare dagelijkse inname voor nitraat.
Voor nitriet ligt het anders: vleeswaren zijn goed voor 41 tot 63% van de blootstelling, en minder dan 0,4% van de kinderen overschrijdt de aanvaardbare inname. Anses erkent een verband tussen het risico op darmkanker en de blootstelling aan nitriet en nitraat via bewerkt vlees en water. Het adviseert vleeswaren te beperken tot 150 g per week, waarmee de overschrijding bij kinderen verdwijnt. Daarnaast raadt het minstens vijf porties groenten en fruit per dag aan ‘van gevarieerde oorsprong’, zodat ook de bladgroenten afwisselen.
Eén punt gaat zuigelingen direct aan. Als een ontheffing kraanwater met 50 tot 100 mg/L nitraat toestaat, moet die gepaard gaan met het advies dat zwangere vrouwen en zuigelingen het niet drinken. De regel van 50 mg/L en de keuze van het water leggen we uit in ons artikel over welk water je voor de fles gebruikt.
In zijn totale-voedingsstudie bij jonge kinderen van 2016 heeft Anses 670 stoffen in de voeding van kinderen onder 3 jaar onder de loep genomen. Nitraat hoorde daarbij niet bij de zestien stoffen die bijzondere waakzaamheid vragen. Anorganisch arseen, lood of acrylamide staan wel op die lijst, nitraat niet.
Moet je spinazie vermijden voor je baby?
Nee. Geen enkele autoriteit raadt aan spinazie, sla of rode biet te schrappen uit de voeding van een baby die al vaste voeding krijgt. Wat EFSA en Anses zeggen, past in drie woorden: variatie, frequentie, versheid.
Vaste voeding begint tussen 4 en 6 maanden, nooit vóór 4 maanden, zoals we uitleggen in ons artikel over de overstap op vaste voeding volgens Anses. Bladgroenten kunnen net als andere groenten op het menu komen, in kleine hoeveelheden en afgewisseld met wortel, courgette, pompoen of sperziebonen. Elke dag een spinaziemaaltijd is precies de situatie die EFSA bij zuigelingen wil vermijden.
Hoe maak je bladgroenten klaar voor een baby?
De volgende aanbevelingen volgen uit de drie factoren die EFSA noemt. Het is gezond keukenverstand, en voor geen ervan heb je speciale apparatuur nodig.
- Koken, afkoelen, serveren. Een puree van bladgroenten eet je kort na het bereiden op, of je laat hem snel afkoelen en bewaart hem tot de volgende dag in de koelkast. Hij blijft niet op kamertemperatuur staan.
- Porties vooraf invriezen. Kou stopt de omzetting van nitraat in nitriet. Porties die dezelfde dag worden ingevroren, zijn beter dan een grote hoeveelheid puree die meerdere dagen in de koelkast staat.
- Spinaziepuree die twee keer is opgewarmd niet opnieuw geven. Elke periode op kamertemperatuur zet het proces weer in gang.
- Groenten afwisselen. Bladgroenten een tot twee keer per week, in kleine porties, en de rest van de tijd wortel- en vruchtgroenten.
- Geen spinazie tijdens een buikgriep. EFSA raadt dat uitdrukkelijk aan: een bacteriële infectie bevordert de omzetting in nitriet.
- Kies voor het seizoen. Bladgroenten uit de volle grond in de zomer bevatten minder nitraat dan winterse kasgroenten, wat ook in de wettelijke limieten tot uiting komt.
Hoe je zelfgemaakte maaltijden organiseert, puree bewaart en veilig kookt, lees je in ons artikel over koken met een baby. Als je kind tegen het einde van het eerste jaar zelf begint te eten, zijn de hoeveelheden makkelijker te volgen: ons artikel over de leeftijd waarop een baby zelf met een lepel eet geeft houvast.
Potjes of zelfgemaakte puree: wat bevat het minst nitraat?
Het potje, per definitie. Het valt onder het gecontroleerde plafond van 200 mg/kg, terwijl zelfgemaakte puree afhangt van de groente die je koopt, die bij spinazie wettelijk tot 3.500 mg/kg mag bevatten. Dat maakt zelfgemaakte puree niet gevaarlijk: een baby die een of twee keer per week een kleine portie verse spinazie eet, blijft ruim onder de aanvaardbare dagelijkse inname. Maar voor een zuigeling jonger dan 6 maanden die groenten net leert kennen, biedt een potje spinazie een garantie die de eigen keuken niet kan geven.
Die vraag speelt niet bij wortel, courgette of zoete aardappel, die weinig nitraat bevatten en de makkelijkste groenten blijven om zelf klaar te maken als je met vaste voeding begint.
Wat je moet onthouden
Nitraat komt van nature voor in bladgroenten, en zuigelingen zijn er gevoeliger voor dan volwassenen door het risico op methemoglobinemie. De Europese Unie beperkt babyvoeding tot 200 mg/kg, tegenover 3.500 voor verse spinazie. EFSA ziet geen probleem met sla en waarschuwt bij zuigelingen voor meer dan één spinaziemaaltijd per dag. Anses vraagt groenten af te wisselen en vleeswaren, de belangrijkste bron van nitriet, te beperken. Thuis: vers koken, snel afkoelen, invriezen, afwisselen. Vragen over onze materialen worden beantwoord in de veelgestelde vragen van Treelys®.
Bronnen
- Verordening (EU) nr. 1258/2011 van de Commissie van 2 december 2011 wat betreft de maximumgehalten aan nitraten in levensmiddelen, Publicatieblad van de EU van 3 december 2011. Gehalten overgenomen in Verordening (EU) 2023/915 van 25 april 2023.
- EFSA, ‘EFSA assesses possible health risk for children from nitrate in leafy vegetables’, persbericht van 9 december 2010. Verklaring van het CONTAM-panel over nitraat in bladgroenten bij zuigelingen en jonge kinderen, EFSA Journal 2010.
- EFSA, wetenschappelijk advies ‘Nitrate in vegetables’, CONTAM-panel, 2008.
- Anses, advies van 6 juli 2022 over de beoordeling van de risico’s van de consumptie van nitraat en nitriet, verzoek 2020-SA-0106, collectief deskundigenrapport van juni 2022.
- Anses, ‘Étude de l'alimentation totale infantile’ (totale-voedingsstudie bij jonge kinderen), persbericht van 30 september 2016.
