Is je baby linkshandig of rechtshandig? Voor de eerste verjaardag is daar nog geen antwoord op: een baby gebruikt beide handen afwisselend, en dat is precies wat hij moet doen. Een voorkeur voor één hand tekent zich meestal af tussen 18 maanden en 3 jaar en wordt dan stabiel rond 4 à 6 jaar, de leeftijd waarop een kind leert een potlood vast te houden. Ongeveer één kind op tien wordt linkshandig, een aandeel dat van land tot land gelijk blijft.
Dit artikel beschrijft hoe de handvoorkeur zich ontwikkelt, wat je als ouder op elke leeftijd kunt zien, waarom je niets moet forceren en het enige geval waarin een duidelijke voorkeur de moeite waard is om met de arts te bespreken.
Baby linkshandig of rechtshandig: op welke leeftijd weet je het?
Niet voor 18 maanden, en zelden met zekerheid voor 3 jaar. Tussen 4 en 6 jaar ligt de dominante hand bij de grote meerderheid van de kinderen vast. Daarvoor kan een hand die een paar weken de voorkeur lijkt te hebben de maand erna wisselen, zonder dat dat iets betekent.
Lateraliteit gaat niet alleen over de hand. Ook het oog, de voet en het oor hebben een voorkeurskant, die niet altijd samenvalt met die van de hand. Een kind dat rechtshandig is en een linker voorkeursoog heeft, heeft geen enkel probleem: deze zogenoemde gekruiste lateraliteit komt vaak voor en heeft geen gevolgen.
Hoe de handvoorkeur zich stap voor stap ontwikkelt
Van de geboorte tot 6 maanden: beide handen, zonder onderscheid
Een pasgeborene knijpt uit reflex in wat je in zijn handpalm legt, met de ene of de andere hand. Rond 3 à 4 maanden begint hij zijn arm naar een voorwerp uit te steken. Dat doet hij met de hand die het dichtst bij het voorwerp is, niet met een voorkeurshand. Onze houvast voor deze eerste fase vind je in ons artikel over de leeftijd waarop je baby voorwerpen grijpt.
In dit stadium hebben echografische onderzoeken foetussen gezien die meer op de ene duim zuigen dan op de andere. Die waarnemingen zijn interessant, maar ze maken het niet mogelijk de handvoorkeur van een bepaald kind te voorspellen. Ze laten alleen zien dat het proces vroeg begint.
Van 6 tot 12 maanden: van de ene hand naar de andere
Je baby leert een voorwerp van de ene hand in de andere te geven en daarna in elke hand een voorwerp vast te houden. Dat doorgeven is een oefening in coördinatie tussen de twee hersenhelften. Het is des te rijker naarmate beide handen evenveel werken.
Rond 9 à 10 maanden verschijnt de pincetgreep tussen duim en wijsvinger. Die wordt vaak met beide handen geoefend, afhankelijk van waar het voorwerp ligt. De ene hand kan een paar dagen handiger lijken, daarna neemt de andere het over.
Van 12 tot 24 maanden: de eerste neigingen
Dit is de leeftijd waarop veel ouders merken dat één hand vaker wordt gebruikt om de lepel vast te houden, een autootje te duwen of te stapelen. Die neiging bestaat, maar blijft wisselvallig. Een kind van 18 maanden kan een maand lang met de linkerhand eten en dan wisselen.
Het aanwijsgebaar, dat we beschrijven in ons artikel over de leeftijd waarop je baby met zijn vinger wijst, is een van de eerste waarin een voorkeur te zien is. Definitief is ze daarmee nog niet.
Van 2 tot 3 jaar: de voorkeur tekent zich af
Door te tekenen maakt je kind fijnere en vaker herhaalde bewegingen. De hand die het potlood vasthoudt, wordt vaster. Ons artikel over de leeftijd waarop je baby krabbelt beschrijft deze fase. Vaak is dit het moment waarop het gezin het ‘weet’, ook al zien ze in de kleuterklas nog wisselingen.
Van 4 tot 6 jaar: de stabilisatie
Het aanleren van schrijfmotoriek en daarna van het schrijven legt de dominante hand vast. Is de handvoorkeur op 6 jaar nog onbeslist, dan is het advies van een professional op zijn plaats, niet omdat dat abnormaal is, maar omdat schrijven een vaste hand vraagt.
Mijn baby gebruikt altijd dezelfde hand: is dat zorgwekkend?
Na 18 maanden niet: dan begint de normale lateralisatie. Voor 12 maanden wordt een duidelijke en constante voorkeur voor één hand daarentegen niet verwacht. Het is de moeite waard om dat te melden aan de arts die je kind volgt.
De reden is niet de hand die gebruikt wordt, maar de andere. Een baby die een van zijn handen bijna nooit gebruikt, die hand gesloten houdt of aan de kant laat, kan aan die kant een zwakte hebben. Een eenvoudig onderzoek kan dat nagaan. In de overgrote meerderheid van de gevallen is er niets aan de hand, maar het is een van de signalen waar professionals graag vroeg naar kijken. Ons artikel over het opsporen van neurologische ontwikkelingsstoornissen voor 3 jaar plaatst dit signaal tussen de andere.
Wil je zonder vertekening kijken, leg het voorwerp dan precies in het midden, recht voor je kind, en kijk welke hand vertrekt. Een voorwerp dat rechts ligt, pakt elke baby met de rechterhand.
Waarom zijn sommige kinderen linkshandig?
Het volledige antwoord is niet bekend. Genetica speelt een rol, maar niet op een eenvoudige manier: er zijn meerdere genen bij betrokken, en twee linkshandige ouders krijgen meestal rechtshandige kinderen. Ook het verloop van de zwangerschap en de geboorte zou kunnen meetellen, zonder dat precies bekend is hoe.
Wat vaststaat, is dat het aandeel linkshandigen, rond 10 %, in alle onderzochte culturen terug te vinden is. Het werd lang onderschat in landen waar de school linkshandige kinderen corrigeerde. Sinds die praktijk verdwenen is, is het cijfer stabiel.
Linkshandig zijn is geen voordeel en geen nadeel. De prestatieverschillen die lang aan linkshandigen werden toegeschreven, komen vooral door gereedschap dat voor rechtshandigen is ontworpen: scharen, puntenslijpers, schriften met spiraal.
Moet je de ene hand meer aanmoedigen dan de andere?
Nee, nooit. Niet naar rechts, zoals generaties lang gebeurde, en ook niet naar links omdat een van de ouders linkshandig is. De niet-dominante hand forceren hindert het aanleren van de beweging en kan een blijvende spanning rond tekenen en schrijven veroorzaken.
De juiste reflex is het omgekeerde: situaties aanbieden waarin je kind zelf kiest. Eén voorwerp in het midden, twee gelijke voorwerpen aan weerszijden, een lepel voor het bord in plaats van rechts ervan. De vloer is daarvoor de beste plek. Op een voldoende grote speelmat pakt een baby die zich verplaatst wat links ligt net zo goed als wat rechts ligt, zonder dat een volwassene de beweging stuurt.
De maaltijden zijn de andere grote plek om te observeren. Ons artikel over de leeftijd waarop je baby zelf met een lepel eet laat zien hoe je je kind zijn hand laat kiezen, ook als hij halverwege de maaltijd wisselt.
Hoe je de handvoorkeur van je kind observeert zonder je te vergissen
Eén waarneming zegt niets. Pas tientallen bewegingen, herhaald over meerdere weken, geven een neiging aan. Dit zijn de meest veelzeggende, vanaf 2 jaar.
- De hand die het potlood of het penseel vasthoudt, als het voorwerp in het midden ligt.
- De hand die de lepel naar de mond brengt.
- De hand die een bal gooit.
- De hand die de tandenborstel of de kam vasthoudt.
- De hand die een doosje opent, terwijl de andere het doosje vasthoudt.
- De hand die een toren van blokken bouwt.
Als acht op de tien bewegingen gedurende meerdere weken van dezelfde hand komen, is de neiging er. Zijn de bewegingen verdeeld, dan heeft je kind gewoon nog niet gekozen. Geen van beide situaties vraagt om ingrijpen.
De voet zie je aan de eerste voet die op een traptrede wordt gezet of de voet die tegen een bal trapt. Het oog zie je aan het oog dat je kind dichtdoet om door een koker te kijken. Deze waarnemingen zijn vooral nuttig voor professionals, op schoolleeftijd.
Handvoorkeur en motorische ontwikkeling: wat echt telt
De handvoorkeur maakt deel uit van een groter geheel: de coördinatie tussen beide lichaamshelften. Tijgeren, kruipen op handen en knieën, twee voorwerpen tegen elkaar slaan, overgieten van de ene hand in de andere: deze symmetrische of gekruiste bewegingen bereiden de latere specialisatie van de handen voor. Ons artikel over fijne en grove motoriek van 0 tot 3 jaar zet ze op een rij.
Een kind dat veel getijgerd, gefriemeld, overgegoten en gebouwd heeft, krijgt een handigere dominante hand, welke dat ook is. Die tijd voor vrij spel op de vloer maakt het verschil, veel meer dan elke poging om de keuze te sturen.
Wat je moet onthouden
Een baby is voor 18 maanden niet linkshandig en niet rechtshandig, en niets maakt het mogelijk dat eerder te weten. De voorkeur tekent zich af tussen 2 en 3 jaar en ligt vast tussen 4 en 6 jaar. Een duidelijke voorkeur voor 12 maanden meld je aan de arts, niet vanwege de hand die gebruikt wordt, maar vanwege de hand die niet gebruikt wordt. Voor de rest is de beste houding voorwerpen in het midden aan te bieden en je kind te laten kiezen. Deze manier van begeleiden zonder vooruit te lopen, beschrijven we op onze pagina over ons.
